Chọi gà Bali: 20 năm bên sới gà dạy tôi điều gì?
Chọi gà Bali (tajen) là hình thức đá gà gắn với nghi lễ tế máu của người Bali theo đạo Hindu, và được thế giới biết đến nhờ bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz, in năm 1973. Geertz đến một ngôi làng Bali năm 1958, chứng kiến cuộc đột kích của cảnh sát vào sới gà, rồi chạy trốn cùng dân làng và nhờ đó được cộng đồng chấp nhận. Ông chỉ ra rằng ván cược không chỉ là tiền: gà trống là biểu tượng của đàn ông, còn các cược lớn giữa hai chủ gà ngang sức mới là "chơi sâu" (deep play), nơi danh dự và địa vị bị đặt lên bàn cân. Chính quyền Indonesia cấm đá gà cá cược từ năm 1981, chỉ chừa lại các trận nghi lễ. Muốn hiểu đá gà Đông Nam Á, hãy đọc Geertz trước, rồi đối chiếu với luật trường gà Việt Nam.
Một bên là trường gà ở quê tôi: tiếng chửi, khói thuốc, tiền mặt vo tròn trong lòng bàn tay. Bên kia là sân đền ở Bali: hương trầm, lễ vật, người ta cúng xong rồi mới cá cược. Hai nơi cách nhau mấy nghìn cây số, vậy mà đứng ở rìa vòng tròn, tim tôi đập cùng một nhịp. Hai mươi năm sau, tôi mới hiểu vì sao.
Tôi đã đem ra thử những gì?
Tôi đối chiếu ba thứ: bài tiểu luận "Deep Play" của Clifford Geertz, các ghi chép về tajen ở Bali, và kinh nghiệm bản thân ở các sới gà Việt Nam. Mục tiêu là kiểm tra xem lý thuyết "chơi sâu" có giải thích được vì sao người ta đặt cược quá sức mình hay không.
Nói thẳng cho bạn nghe, tôi không đọc Geertz như một học giả. Tôi đọc như một thằng chơi lâu năm, thua nhiều hơn thắng, đang tìm một lý do "cao siêu" hơn chữ "ham" để giải thích những đêm trắng của mình. Bài viết xuất hiện trong tuyển tập The Interpretation of Cultures năm 1973, và theo Wikipedia thì nó mượn khái niệm "deep play" từ nhà triết học Jeremy Bentham. Với Bentham, đó là kiểu chơi mà mức cược lớn đến mức, xét theo lý trí, lẽ ra không ai nên tham gia. Tôi đem khái niệm này ra thử trên ba mặt trận, và mỗi mặt trận có một câu hỏi riêng:
- Cược lớn có thật sự đi cùng với trận đấu cân kèo, như Geertz nói, hay chỉ là chuyện kể cho đẹp?
- Gà trống có thật sự là "cái tôi" của người chủ, hay đó là cách nhà nhân học thích diễn giải?
- Những gì đúng ở một làng Bali năm 1958 có còn đúng ở sới gà Việt Nam hôm nay không?
Tôi cũng gác lại một thứ: chuyện thắng thua bằng tiền. Cá cược đá gà ăn tiền ở Việt Nam là hành vi bị pháp luật cấm, nên bài này chỉ bàn về văn hóa, lịch sử và cách đọc một hiện tượng, không bàn chuyện đặt cược.
[Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam]
Sới gà Bali trông ra sao trong ấn tượng đầu tiên?
Sới gà Bali là một khoảng sân vuông dựng vội ở làng, thường cạnh đền hoặc chợ, quanh đó vài trăm đàn ông vây kín. Gà trống bị buộc một lưỡi dao thép gọi là taji vào chân, nên mỗi trận thường chỉ kéo dài vài chục giây đến vài phút.
Điều làm tôi sững lại không phải là máu, mà là thứ tự. Trước khi có bất cứ ván cược nào, người ta làm lễ, vì trong tín ngưỡng Hindu Bali, máu gà đổ xuống đất là lễ vật dâng cho các thế lực quỷ thần để giữ yên cho làng. Nói cách khác, "giải trí" đứng sau, "thiêng liêng" đứng trước, hoặc ít nhất người ta muốn nó trông như vậy. Tôi cười khẩy, vì ở quê tôi cũng có đủ thứ "lễ hội truyền thống" mà ai cũng biết tiền mới là chủ.
Có một chi tiết mà hầu hết bài viết phổ thông bỏ qua. Theo Geertz, người Bali nhìn hành vi thú vật bằng sự ghê tởm gần như bản năng: trẻ con bị cấm bò, vì bò là giống thú. Thế mà đàn ông Bali lại âu yếm, vuốt ve, tắm rửa gà trống của mình hàng giờ, và chữ "sabung" vừa chỉ con gà vừa mang nghĩa anh hùng, chiến binh. Một xã hội ghét thú tính lại đem chính thú tính của mình đặt lên sới. Cái nghịch lý đó mới là cốt lõi, còn con dao chỉ là phần nổi.
Phần nào trong phân tích của Geertz vẫn đứng vững?
Phần đứng vững nhất là cấu trúc cược. Theo mô tả của Geertz, hai chủ gà đặt một cược trung tâm, còn đám đông đặt cược phụ với tỷ lệ kèo thay đổi theo thế gà. Điều bất ngờ là cược lớn nhất thường rơi vào những trận ngang sức, nơi lợi thế tính toán gần như bằng không.
Thử nghĩ theo kiểu người tính toán: nếu có kèo thơm, ta sẽ dồn tiền vào trận chênh lệch. Geertz thấy điều ngược lại, và đó chính là lý do ông gọi nó là "chơi sâu". Khi hai con gà ngang nhau, kết quả mang tính biểu tượng nhiều hơn tiền bạc, vì thắng nghĩa là danh dự của chủ gà và nhóm họ hàng ủng hộ ông ta được nâng lên. Tôi từng ngồi ở những sới mà mức cược tăng vọt đúng vào lúc hai bên ngang tài, và không ai trong số đó nói về lợi nhuận. Họ nói về "mặt mũi".
Còn một điểm ít người nhắc: người Bali thường đặt cược theo phe, tức là theo họ hàng và nhóm làng, chứ không phải theo từng cá nhân tính kèo riêng. Vì tiền chủ yếu luân chuyển trong cùng một cộng đồng nên tổng thiệt hại của cả nhóm nhỏ hơn cảm giác của từng người thua. Đó là lý do cú sốc ở Bali mang tính xã hội nhiều hơn tài chính, khác hẳn kiểu "một mình một túi" mà tôi quen. Cấu trúc này gồm ba tầng:
- Cược trung tâm: do hai chủ gà đặt, mang nặng ý nghĩa danh dự.
- Cược phụ: đám đông đặt theo tỷ lệ kèo, thay đổi theo thế gà.
- Quan hệ phe nhóm: người ta ít khi cược chống lại gà của họ hàng hoặc làng mình.
Bạn có thể đọc thêm về nền tảng này trong mục về Clifford Geertz và bài tổng quan về đá gà trên Wikipedia.
[Internal Link: luật trường gà và cách tính kèo truyền thống]
Chỗ nào bài phân tích này lung lay?
Điểm yếu lớn nhất là phạm vi: toàn bộ lập luận dựa trên một làng, một người quan sát, một thời điểm là năm 1958, và gần như chỉ nhìn từ phía đàn ông. Cách đọc "sới gà là câu chuyện cộng đồng tự kể về mình" hay, nhưng khó kiểm chứng.
Tôi phải thừa nhận là mình bị Geertz thuyết phục nhanh hơn mức nên có. Một bài văn đẹp không phải là bằng chứng, và "cái tôi của đàn ông nằm trong con gà" là thứ vừa đúng vừa không thể sai. Ai cũng gật đầu, nhưng không ai đo được. Quan điểm của tôi, và tôi sẵn sàng bị phản bác: ông đánh giá hơi thấp vai trò của tiền thật. Ở sới nào, một người thua sạch vẫn phải về nhà đối mặt với bếp lửa lạnh, danh dự hay không danh dự. Cái "chơi sâu" có thể là sân khấu địa vị, nhưng hóa đơn thì là thật.
Bối cảnh cũng đã đổi. Indonesia cấm đá gà cá cược từ năm 1981, và ngày nay các trận ở Bali chủ yếu được phép dưới danh nghĩa nghi lễ, nên tajen công khai đã thu hẹp nhiều so với thời Geertz. Nói cách khác, bài tiểu luận là một bức ảnh chụp của một thời đã khép lại, không phải bản đồ cho hiện tại. Dùng nó như "sự thật về đá gà" là phủi đi cả sáu mươi năm thay đổi. Những chỗ tôi thấy lung lay nhất:
Mẫu quan sát hẹp: một làng, một mùa, một góc nhìn.
Thiếu tiếng nói của phụ nữ và của người không cá cược.
Diễn giải mang tính văn chương, khó kiểm chứng bằng số liệu.
Bối cảnh pháp lý đã đổi sau lệnh cấm năm 1981.
Tôi có dùng lại cách đọc này không?
Có, nhưng như một cặp kính chứ không phải một bản án. Geertz giúp tôi nhìn ra rằng người ta đến sới gà để được công nhận chứ không chỉ để thắng tiền, và điều đó đúng cả ở Bali lẫn ở quê tôi, miễn là tôi nhớ nó chỉ là một cách diễn giải.
Khi đối chiếu với đá gà Việt Nam, tôi thấy hai khác biệt đáng giữ. Thứ nhất, cách chơi thường thấy ở ta chia hiệp và cho chủ gà nghỉ, chăm sóc con gà giữa hiệp, trong khi tajen kết thúc rất nhanh vì lưỡi dao thép. Kỹ thuật luyện, giống gà chọi và nhịp trận vì thế là cả một thế giới khác. Thứ hai, ở Bali chiều sâu nghi lễ gắn với đền và làng, còn ở ta nó phần nhiều gắn với hội làng và mối quan hệ dòng họ, nên "ý nghĩa" ở hai nơi nằm ở những chỗ khác nhau. Cái tôi lấy từ Geertz là một câu hỏi đáng hỏi mỗi khi bước vào một sới gà, dù ở đâu: người ta thật sự đang chơi cái gì?
Nếu bạn muốn đi tiếp, trang Đá Gà Truyền Thống có các mảng về giống gà chọi, kỹ thuật luyện, luật trường gà và lịch sử đá gà Việt Nam, đọc song song sẽ thấy rõ chỗ giống và chỗ khác. Một lời nhắc cuối từ người đã trả học phí rất đắt: đọc để hiểu thì được, còn cá cược ăn tiền thì ở Việt Nam là vi phạm pháp luật, và cái giá không nằm trong bất cứ bài tiểu luận nào. [Internal Link: giống gà chọi và kỹ thuật luyện gà]
Câu hỏi thường gặp
Q: Chọi gà Bali (tajen) là gì?
A: Tajen là hình thức đá gà của người Bali theo đạo Hindu, gắn với nghi lễ tế máu và thường kèm cá cược. Gà trống được buộc lưỡi dao thép (taji) vào chân nên trận đấu rất ngắn, thường chỉ vài chục giây đến vài phút. Máu đổ xuống đất được xem là lễ vật xoa dịu quỷ thần. Ngày nay, sau lệnh cấm cá cược năm 1981 của Indonesia, các trận được phép chủ yếu nằm trong khuôn khổ nghi lễ.
Q: "Deep play" nghĩa là gì?
A: "Deep play" là kiểu chơi mà mức cược lớn đến mức xét theo lý trí thì không nên tham gia. Khái niệm này được Clifford Geertz mượn từ Jeremy Bentham. Geertz dùng nó để chỉ ra rằng ở sới gà Bali, cược lớn nhất thường rơi vào trận ngang sức, vì thứ bị đặt lên bàn cân là danh dự và địa vị chứ không chỉ tiền. Vì vậy nó khó giải thích bằng lợi nhuận thuần túy.
Q: Làm sao đọc bài Deep Play cho dễ hiểu?
A: Hãy đọc theo ba lớp, đừng cố nuốt một lần. Lớp đầu là câu chuyện cuộc đột kích năm 1958 và cách dân làng chấp nhận Geertz. Lớp hai là cấu trúc cược trung tâm và cược phụ. Lớp ba mới là phần lý thuyết về "chơi sâu" và việc đọc văn hóa như một văn bản. Tóm tắt trên Wikipedia là điểm khởi đầu tốt, sau đó đọc bản gốc để thấy hết giọng văn của ông.
Q: Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam thế nào?
A: Khác biệt lớn nhất là vũ khí, nhịp trận và ý nghĩa nghi lễ. Tajen dùng lưỡi dao thép nên kết thúc rất nhanh, còn cách chơi thường thấy ở Việt Nam chia hiệp và cho chủ gà chăm con gà giữa hiệp. Ở Bali, trận đấu gắn với đền và nghi lễ tế máu, còn ở ta nó thường gắn với hội làng và quan hệ dòng họ. Hai bên giống nhau ở chỗ gà trống là biểu tượng của danh dự đàn ông.
Q: Xem chọi gà ở Bali bây giờ có hợp pháp không?
A: Phần cá cược công khai bị cấm từ năm 1981, chỉ các trận nghi lễ ở đền là được chấp nhận. Nếu bạn là du khách, hãy coi đó là một buổi lễ chứ không phải sân chơi. Đừng quay phim khi chưa được phép, ăn mặc kín đáo, và tuyệt đối không tham gia đặt cược. Ngay cả ở Việt Nam, cá cược đá gà ăn tiền cũng là hành vi trái pháp luật.
Q: Đọc tài liệu này có tốn tiền không?
A: Gần như không tốn gì nếu bạn chỉ cần nắm ý chính. Trang Wikipedia về bài tiểu luận và về Clifford Geertz đều miễn phí, đủ để hiểu bối cảnh năm 1958, cấu trúc cược và khái niệm "chơi sâu". Nếu muốn đọc bản gốc, bài nằm trong tuyển tập The Interpretation of Cultures (1973), có thể mượn ở thư viện hoặc mua bản in. Để so sánh với đá gà Việt Nam, các mục miễn phí của Đá Gà Truyền Thống cũng là một điểm khởi đầu hợp lý.
[Internal Link: cẩm nang dành cho người hâm mộ đá gà]